XX wiek okazał się trudnym sprawdzianem dla całej ludzkości. Wojny, epidemie, kryzysy gospodarcze i spory geopolityczne odebrały ludziom możliwość normalnego, satysfakcjonującego życia. Mieszkańcy Łodzi również przeżywali ciężkie czasy, zwłaszcza na początku wieku, gdy szalała I wojna światowa, pisze ilodz.com.
Do krytycznej sytuacji w mieście przyczyniły się nie tylko działania wojenne, niemiecka okupacja i kryzys. Ogromnym zagrożeniem dla mieszkańców Łodzi były różne epidemie, które szybko rozprzestrzeniały się z powodu braku kanalizacji i powszechnej biedy.
Jak wyglądało życie w Łodzi w tamtych czasach, jakie epidemie zagrażały miastu i jak z nimi walczono – przeczytacie w poniższym materiale.
Bieda i brak infrastruktury: Łódź na początku XX wieku
Choć do początków XX wieku Łódź była kwitnącym miastem, gdzie prężnie się rozwijał przemysł, który przyciągał ludzi z różnych części województwa i kraju, to jednak z początkiem nowego stulecia sytuacja diametralnie się zmieniła. Już wtedy widoczne były skutki industrializacji – według danych archiwalnych, miasto było bardzo przeludnione i nie było w stanie zapewnić swoim mieszkańcom podstawowych potrzeb. Brakowało mieszkań, nadal nie było kanalizacji ani dostępu do czystej wody pitnej.
Brak odpowiedniej infrastruktury miał negatywny wpływ na niemal wszystkie dziedziny życia. To, co powinno było trafić do kanalizacji, tylko częściowo wywoziło się z miasta w specjalnych beczkach. Reszta dosłownie lądowała pod nogami mieszkańców – płynęła ulicami, rynnami, spływała do lokalnych zbiorników wodnych, zanieczyszczając nieliczne studni. Do tego wszystkiego dochodziły bakterie kałowe oraz ścieki przemysłowe.
W archiwalnych opisach Łodzi z początku XX wieku można przeczytać, że skażeniu uległy nie tylko ulice i studnie, ale także powietrze. Liczne zakłady i fabryki zanieczyszczały powietrze, wszędzie unosił się smog i zapach odchodów, który powstawał na skutek braku kanalizacji i wodociągów. Wszystko to tworzyło niezwykle ponurą atmosferę, która tylko sprzyjała rozprzestrzenianiu się chorób.
Jak I wojna światowa wpłynęła na pogorszenie sytuacji epidemiologicznej w Łodzi?
Wydawało się, że sytuacja nie może być gorsza, ale jak to mówią – nieszczęścia chodzą parami. Podobnie było w przypadku Łodzi. Kiedy w 1914 roku wybuchła I wojna światowa, miasto znalazło się w krytycznej sytuacji w zakresie dostaw węgla, w związku z czym masowo zamykały się zakłady i fabryki.
Ludzie z każdym dniem tracili możliwość zarobku i wyżywienia rodziny. Ci, którzy mieli taką możliwość, opuścili miasto. Wielu mężczyzn zmobilizowano na front, część wysłano do pracy w Niemczech, a ich rodziny, żony i dzieci pozostały w Łodzi i były skazane na biedę.
W tak całkowitej biedzie i niehigienicznych warunkach choroby rozprzestrzeniały się bardzo szybko. W Łodzi jeden po drugim odnotowywano wybuchy epidemii błonicy, czerwonki, cholery, tyfusu i gruźlicy.
Rozprzestrzenianiu się tych ciężkich chorób sprzyjał także panujący w mieście głód. Ludzie niedojadali, żywili się byle czym, ponieważ cały czas brakowało żywności. W sklepach i kioskach czasami pojawiały się jakieś produkty, ale było ich niewiele, a ceny były bardzo wysokie.
Później pojawiły się kartki na żywność, które pozwalały mieszkańcom Łodzi kupić pewien podstawowy zestaw produktów. Był jednak on bardzo skromny – na kartki można było dostać chleb, cukier i mąkę. Porządny posiłek można było zjeść tylko w specjalnych kuchniach, które organizowali przy fabrykach i towarzystwach charytatywnych lokalni filantropi. Taką instytucję uruchomiono w fabryce Poznańskiego, gdzie pracownicy mogli kupić tanie obiady dla siebie i swoich rodzin.
Zorganizowali również akcję informacyjną, aby pomóc mieszkańcom Łodzi przetrwać. Wydawano broszury i ulotki, w których udzielano wszelkiego rodzaju porad i wskazówek, jak przygotować posiłki z dostępnych produktów. Naukowcy twierdzą, że w tamtych czasach z ziemniaków wytwarzano ser i pieczono chleb.
Niestety, nawet takie sposoby walki z głodem i biedą były bezsilne wobec nadchodzącej katastrofy. Często mieszkańcy Łodzi po prostu tracili przytomność na ulicach z wycieńczenia, co często kończyło się śmiercią. Nikt tak naprawdę nie zliczał, ile osób w Łodzi zmarło podczas I wojny światowej z powodu chorób i głodu. Badacze przypuszczają, że z tych powodów zmarło co najmniej kilka tysięcy mieszkańców miasta.
Co robiły władze okupacyjne, aby poprawić sytuację epidemiologiczną w Łodzi?
Niemcy, którzy okupowali Łódź w czasie I wojny światowej, byli przerażeni sytuacją, jaką zastali w mieście. Najbardziej martwili się jednak o własne życie – żołnierze masowo zarażali się od miejscowej ludności.
Władze okupacyjne działały tylko w swoim interesie. Troszczyły się jedynie o własne wojsko oraz o niemiecką ludność Łodzi. W kwestii poprawy funkcjonowania miasta nie dbali ani o fabryki, ani o zakłady. Działały tylko te przedsiębiorstwa, które mogły zaopatrywać wojsko. Z czasem zostały one splądrowane, gdyż zabrakło metali nieżelaznych do produkcji broni i amunicji.
Jednak napięta sytuacja epidemiologiczna w Łodzi zmusiła okupantów do zwrócenia uwagi na problemy miasta. Ostatecznie władze okupacyjne zmuszone były powołać specjalną komisję z Berlina. Nie trzeba było wiele czasu i badań, aby eksperci zrozumieli, że źródłem wybuchu epidemii w Łodzi był brak kanalizacji i czystej wody pitnej.
Po tym władze okupacyjne wreszcie zaczęły zajmować się problemami miasta. Wydano szereg nowych przepisów i ustaw, w tym dotyczących dezynfekcji i kąpieli mieszkańców, dezynfekcji odzieży i mieszkań oraz obowiązkowych szczepień dla wszystkich grup ludności.
Komory dezynfekcyjne, palenie rzeczy i łaźnie
W kwietniu 1915 roku pojawiła się w mieście pierwsza komora dezynfekcyjna. Działały w niej duże waporyzatory, w których dezynfekowano rzeczy należące do osób z chorobami zakaźnymi – ubrania, pościel itp.
W tym czasie w mieście można było wyczuć zapach dymu i smrodu. Rozchodził się on z podwórek, gdzie palono słomę z materacy, na których spali chorzy. Do mieszkań łodzian wchodzili sanitariusze, którzy dezynfekowali toalety, śmietniki i inne miejsca, z których korzystali chorzy i ich najbliżsi. Chorych natomiast wysyłano do izolatoriów, gdzie przebywali przez dwa tygodnie.
Jednak izolatoriów było niewiele, a wszystkich umieścić tam na czas było praktycznie niemożliwe. Jednocześnie nie można było czekać, aż zwolnią się miejsca, więc trzeba było zmienić taktykę. Zdecydowano wszystkich mieszkańców domów, w których byli chorzy, zabierać do łaźni. Ponadto wprowadzono obowiązkowe szczepienia przeciwko ospie. Zabroniono także pewnych zwyczajów religijnych – rodzinom zakazano pozostawiania ciał zmarłych w domach w celu pożegnania się z nimi.
W tamtym czasie na podwórkach łódzkich domów często można było spotkać inspektorów, którzy sprawdzali, czy latryny są na czas dezynfekowane, czy podwórka nie są zanieczyszczone śmieciami i czy w nocy ścieki nie są wypompowywane na ulicę.
Wszystko to wpłynęło oczywiście na poprawę sytuacji epidemiologicznej w Łodzi, jednak główny problem rozprzestrzeniania się chorób – brak kanalizacji i wodociągów – wciąż nie był rozwiązany. Dopiero później przystąpiono do budowy przykrycia koryt rzek. Po zakończeniu I wojny światowej, w 1925 roku, w mieście wreszcie rozpoczęto budowę kanalizacji, co było jedną z najważniejszych decyzji w walce z zanieczyszczeniami w Łodzi i rozprzestrzenianiem się niebezpiecznych chorób.